Over faciliteiten

Taalfaciliteiten zijn een wettelijke uitzondering op de grondwettelijke indeling van het Belgisch grondgebied in vier territoriaal afgebakende taalgebieden. Ze vormen een afwijking van de algemene regel van eentaligheid binnen een homogeen taalgebied. Dit houdt in dat een inwoner van een faciliteitengemeente de mogelijkheid heeft om in zijn contacten met overheidsdiensten over te schakelen naar een andere landstaal dan de bestuurstaal van het gebied. Deze regeling doet geen afbreuk aan het principieel eentalig karakter van het taalgebied waartoe die gemeenten behoren. Dit impliceert dat de bepalingen die het gebruik van een andere taal toestaan niet tot gevolg mogen hebben dat er afbreuk wordt gedaan aan de door art. 4 van de Grondwet gewaarborgde voorrang van het Nederlands (Grondwettelijk Hof, arrest 26/98 van 10 maart 1998). Wie in de randgemeenten van het faciliteitenregime wil genieten, moet dit uitdrukkelijk en telkens opnieuw aan de betrokken dienst vragen.

De draagwijdte van het faciliteitenregime heeft de jongste decennia een evolutie gekend doorheen de rechtspraak van vooral de Vaste Commissie voor Taaltoezicht, de Raad van State en het Grondwettelijk Hof. De materie onderging vooral invloed van de opeenvolgende staatshervormingen (1970, 1980, 1988, 1992-93, 2001) die sinds het ontstaan van de huidige taalwetgeving werden doorgevoerd. Zo kan luidens artikel 16bis (in werking sedert 01/01/2002) van de BWHI van 8 augustus 1980 via decreten, verordeningen en bestuurshandelingen niet getornd worden aan de bestaande waarborgen van Franstaligen op het vlak van de taalwetgeving.

Zie Faciliteitengemeenten

De benaming "faciliteiten" is geen wettelijke term maar veeleer een algemene benaming voor de uitzonderingsrechten die de taalminderheden genieten op het grondgebied van een van de drie homogene taalgebieden.

De term was al sporadisch opgedoken tijdens de parlementaire debatten ter voorbereiding van de taalwet van 1932. Hij zou vervolgens geïntroduceerd zijn door J. Verroken, volksvertegenwoordiger voor de toenmalige C.V.P. tijdens de werkzaamheden in de schoot van het Harmelcentrum.

Het was de bedoeling een duidelijk onderscheid te maken tussen de verschillende stelsels die de taalwet van 1932 bood en het nieuwe concept waarbij het principe "streektaal is gelijk aan bestuurstaal" een van de pijlers was. De Minister van Binnenlandse Zaken en indiener van het ontwerp, A. Gilson, gaf de voorkeur aan een "stelsel van gastrechten". In het dagelijks taalgebruik en in de vakliteratuur bleef de term verwijzen naar de taalminderheidsrechten die uiteindelijk in de taalwetgeving werden vastgelegd.

In de gecoördineerde wetten komt het woord "faciliteiten" niet voor. Er is wel sprake van "een eigen regeling" of "een speciale regeling" in het geval van de randgemeenten (art. 7 bestuurstaalwet) en van "een speciale regeling ter bescherming van hun minderheden" in het geval van de gemeenten uit het Duits taalgebied, de gemeenten uit het Malmédyse en de taalgrensgemeenten (art. 8 bestuurstaalwet).

De taalgrenswet van 8 november 1962 en de bestuurstaalwet van 2 augustus 1963 - gecoördineerd per koninklijk besluit van 18 juli 1966 - bepalen de betekenis en draagwijdte van het thans geldend wettelijk "faciliteitenregime".

Er is altijd discussie blijven bestaan over het uitdovend of het blijvend karakter van de taalfaciliteiten. De vakliteratuur verklaart dit meestal door te verwijzen naar het feit dat de wet het resultaat was van een moeizaam behaald compromis en voornamelijk via geheim overleg tot stand kwam (Hertoginnedal).

De onderhandelingen leidden uiteindelijk tot de bestuurstaalwet van 1963, waarbij enerzijds het territorialiteitsbeginsel, reeds aanwezig in de vroegere taalwetten van 1921 en 1932, werd bestendigd en zelfs versterkt door de duidelijke keuze voor taalhomogene gebieden. Anderzijds bleef het personaliteitsbeginsel een belangrijk gegeven voor de taalregeling van bepaalde aangelegenheden.

Hoewel bij de onderhandelingen de visies mijlenver uit elkaar stonden, bleek een meerderheid mogelijk over het belangrijke beginsel van de gebiedshomogeniteit en het behoud van de culturele gaafheid van beide volksgemeenschappen.

De discussie uitdovend versus permanent is onlosmakelijk verbonden aan het debat over de doelstelling van het faciliteitenstelsel: integratiebevorderend (en dus op termijn uitdovend) of minderheidsbescherming (en bijgevolg definitief toegekende bescherming).

Begin jaren 2000 voerde het Centrum voor de Interdisciplinaire Studie van Brussel van de VUB in opdracht van de provincie Vlaams-Brabant een onderzoek uit naar de impact van het faciliteitenstelsel in de randgemeenten. In de enquête verbonden aan dit onderzoek werd o.a. gepolst naar het aspect 'doelstelling van de faciliteiten' bij inwoners van de 6 randgemeenten en van 3 controlegemeenten waar de faciliteitenregeling niet van toepassing is. Ook hier bleek de eensgezindheid onbestaande. De onderzoekers onderscheidden 5 grote tendensen: faciliteiten om de integratie van niet-Nederlandstaligen te vergemakkelijken, faciliteiten als een service of erkenning van de Franstalige aanwezigheid, faciliteiten als een systeem waarbij iedereen het recht krijgt op vrijheid van taalgebruik, faciliteiten als een politieke deal en faciliteiten gelinkt aan de Brusselse suburbanisatie.

Dat de taalfaciliteiten "gebetonneerd" liggen in de Grondwet betekent dat ze enkel aangepast kunnen worden met een bijzondere meerderheidswet die gestemd moet worden in Kamer en Senaat. Ook de termen 'verankerd' of 'vergrendeld' worden in dit verband soms gebruikt.

Verschillende auteurs benadrukken dat dit het faciliteitenregime geen grondwettelijke status verleent. Hiermee wordt bedoeld dat de regeling zelf niet in de Grondwet werd opgenomen, anders dan bijvoorbeeld de indeling in taalgebieden met de aanwijzing van de officiële taal/talen per taalgebied, die in 1970 in art. 4 van de Grondwet werd ingeschreven. Pogingen om de faciliteitenregeling ook te vermelden in de Grondwet werden totnogtoe steevast door de grondwetgever afgewezen. De faciliteitenregeling komt enkel in de Grondwet ter sprake in het kader van de bevoegdheidsverdeling inzake taalgebruik tussen de verschillende entiteiten van de federale staat. Ze heeft dus een wettelijke grondslag (weliswaar goed te keuren via een bijzondere meerderheid - art. 129 Grondwet) en moet bijgevolg grondwetsconform worden geïnterpreteerd. Dit betekent dat bij de toepassing van dit bijzonder systeem rekening wordt gehouden met de grondwettelijke voorrang van de taal van het gebied.

Het regime van de taalfaciliteiten valt uiteen in vier deelregimes. Men onderscheidt:

• het regime van het "Duitse taalgebied" (artikel 8, 1°, bestuurstaalwet)
• het regime van het "Malmédyse" (artikel 8, 2°, bestuurstaalwet)
• het regime van de "taalgrensgemeenten" (artikel 8, 3°-10°, bestuurstaalwet)
• het regime van de "randgemeenten" (artikel 7 bestuurstaalwet)

De adjunct van de gouverneur is bevoegd voor de randgemeenten.

De bepalingen die specifiek betrekking hebben op de randgemeenten vallen uiteen in "grote" en "kleine" faciliteiten. De grote faciliteiten gelden in Drogenbos, Kraainem, Linkebeek en Wemmel. De kleine faciliteiten gelden in Sint-Genesius-Rode en Wezembeek-Oppem. Concreet gezien is het verschil tweeërlei en betreft het enerzijds de akten en anderzijds de vereiste taalkennis van het gemeentepersoneel.

Het onderscheid tussen grote en kleine faciliteiten heeft een historische verklaring. Reeds bij de indiening van het wetsvoorstel op 30 maart 1962 stelde de regering een regeling voor de faciliteitengemeenten voor "die een soepele aanpassing aan de werkelijke evolutie" toeliet. Deze was geïnspireerd op de regeling voor de taalgrensgemeenten die het jaar voordien net was goedgekeurd.

Op de lijst van gemeenten die nu in aanmerking kwamen voor een speciale regeling voor taalminderheden in het Brusselse arrondissement stonden vier Vlaamse gemeenten (Drogenbos, Kraainem, Linkebeek en Wemmel) die sinds 1954 het stelsel van externe tweetaligheid toepasten, toegekend op basis van de taalwet van 1932.

Deze wet van 1932 koppelde het taalstatuut van een gemeente aan de resultaten van de tienjaarlijkse talentelling. Indien meer dan 50 % van de inwoners verklaarde (meestal) de andere landstaal te spreken, werd die gemeente overgeheveld; een uitslag van 30 % voerde een stelsel van externe tweetaligheid in. Op basis van de talentelling van 1947 werd in de 4 genoemde gemeenten overgeschakeld naar het Nederlandstalige regime met minderheidsrechten voor Franstaligen. Uit de publicatie van de officiële uitslag in het Belgisch Staatsblad blijkt dat in Drogenbos 43,30 % van de ondervraagden verklaarde uitsluitend of meestal Frans te spreken, in Kraainem 46,71 %, in Linkebeek 36,36 % en in Wemmel 31,51 %. De publicatie van die resultaten - pas in 1954 officieel bekendgemaakt - legde aan alle gemeenten boven de 30 % een uitwendige tweetaligheid op. Die regeling kwam grotendeels overeen met het voorliggende wetsontwerp, maar week er voor een aantal aspecten van af. De wetgever van 1963 hield uiteindelijk rekening met de bestaande toestand en raakte amper aan de rechten die de 4 gemeenten hadden verworven. Zij kregen het stelsel van grote faciliteiten.

De regering baseerde zich voor de nieuwe regeling niet uitsluitend op de resultaten van de talentelling van 1947 maar hield ook rekening met de migratiebewegingen tussen 1947 en 1961. Volgens de prognoses voor de volgende talentelling zouden sommige randgemeenten - een term die toen nog in een algemenere context werd gebruikt - de kaap van 30 % Franssprekenden en andere die van 50 % overschrijden.

Wezembeek-Oppem en Sint-Genesius-Rode bleven in 1947 onder de grens van de 30 % Franssprekenden, met een score van respectievelijk 29,97 % en 25,20 %. Deze twee gemeenten kregen een beperkter stelsel van minderheidsrechten opgelegd, vergelijkbaar met de regeling voor de taalgrensgemeenten en meestal aangeduid als de kleine faciliteiten.

Op de overige gemeenten van de lijst (Dilbeek, Strombeek-Bever, Kasteelbrakel, Ter Hulpen en Waterloo) werd het regime van faciliteiten voor taalminderheden niet toegepast.

• Als interne bestuurstaal wordt uitsluitend het Nederlands gebruikt: zowel in de binnendiensten als in de betrekkingen met hogere instanties en met andere diensten in het Nederlandse taalgebied en in het tweetalige gebied Brussel-Hoofdstad.
• De plaatselijke diensten stellen de berichten, mededelingen en formulieren die voor het publiek bestemd zijn in het Nederlands en in het Frans. Bekendmakingen die betrekking hebben op de burgerlijke stand gebeuren in de taal van de akte waarmee zij in verband staan.
• In betrekkingen met een particulier gebruiken de diensten de door betrokkene gebruikte taal voor zover die taal het Nederlands of het Frans is. De diensten knopen betrekkingen altijd eerst in het Nederlands aan. Er wordt pas naar het Frans overgeschakeld wanneer de betrokkene daarnaar vraagt.
• Aan een privaat bedrijf gevestigd in een gemeente zonder speciale taalregeling uit het Nederlandse of het Franse taalgebied wordt geantwoord respectievelijk in het Nederlands of in het Frans.
• De plaatselijke diensten stellen de aan particulieren uitgereikte getuigschriften, verklaringen, machtigingen en vergunningen in het Nederlands of in het Frans, overeenkomstig de wens van de belanghebbende.
• In de plaatselijke diensten kan niemand tot een ambt of betrekking benoemd of bevorderd worden als hij geen Nederlands kent. Toelatings- en bevorderingsexamens gebeuren in het Nederlands. Een kandidaat wordt alleen tot het examen toegelaten wanneer uit de vereiste diploma's of studiegetuigschriften blijkt dat hij zijn onderwijs in het Nederlands heeft genoten. Bij gebrek aan een dergelijk diploma of getuigschrift moet de taalkennis vooraf door een examen bewezen worden. Als er geen toelatingsexamen georganiseerd wordt, moet de vereiste kennis van het Nederlands vastgesteld worden op basis van de taal waarin het onderwijs genoten werd of van een taalexamen.

Meer informatie over de praktische organisatie van de taalexamens vindt u op de volgende sites:
- voor administratieve functies: www.selor.be, rubriek taaltesten
- voor een job in het onderwijs: www.selor.be of www.ond.vlaanderen.be/wetwijs, lemma taalexamens.